Navdurga 9 forms in Marathi 2025: नवदुर्गेच्या नऊ रूपांची संपूर्ण माहिती
Navdurga 9 forms in Marathi: नमस्कार,भारतीय सांस्कृतिक पारंपर्यातील सर्वात पवित्र आणि ऊर्जावान उत्सव म्हणजे नवरात्रोत्सव. जो आदिशक्तीच्या नऊ दिव्य ( Navdurga 9 forms) रूपांचा महोत्सव आहे. प्रत्येक हिंदू कुटुंबात या सणाचे अतुलनीय महत्त्व असून, या नऊ दिवसांमध्ये देवी दुर्गेच्या वेगवेगळ्या अवतारांची आराधना केली जाते. हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून, स्त्रीशक्तीच्या गौरवाचा, मातृसत्तेचा आणि अध्यात्मिक शुद्धीकरणाचा अनुपम कालावधी आहे.
या लेखामध्ये आपण जाणून घेणार आहोत नवदुर्गेच्या प्रत्येक रूपाचे रहस्यमय स्वरूप, त्यांचे दैवी गुणधर्म, पूजाविधी, तसेच प्रत्येक दिवसाच्या विशेष फुलमाळांचे धार्मिक महत्त्व. शारदीय नवरात्रोत्सवाचा हा संपूर्ण मार्गदर्शक लेख भक्तांसाठी आणि जिज्ञासूंसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरेल.
Navdurga 9 forms in Marathi: आपल्या सनातन धर्मातील पारंपर्य पाहता, वर्षभरामध्ये चार वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये नवरात्रोत्सव साजरा केला जातो. यापैकी शारदीय नवरात्र हा सर्वात प्रसिद्ध आणि व्यापकपणे पाळण्यात येणारा उत्सव आहे. पावसाळ्यानंतरच्या शरद ऋतूत, अश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षात हा उत्सव साजरा केला जातो.
हिंदू दिनदर्शिकेनुसार शरद ऋतू श्रावण आणि भाद्रपद महिन्यांत असतो. या कालावधीत ऋतू परिवर्तनामुळे मानवी शरीरावर आणि मनावर होणारे परिणाम लक्षात घेता, व्रत, उपासना, यज्ञ आणि ध्यान यांच्याद्वारे शारीरिक व मानसिक शुद्धीकरण केले जाते.
अश्विन शुद्ध प्रतिपदा: घटस्थापनेचे धार्मिक महत्त्व
भविष्य पुराणात नमूद केलेल्या दुर्गा देवीच्या नऊ रूपांची महात्म्य कथा अत्यंत प्रभावी आहे. अश्विन शुद्ध प्रतिपदेला घटस्थापनेची विधी करून या पवित्र उत्सवाला सुरुवात केली जाते. या घटामध्ये नऊ दिवस देवीच्या वेगवेगळ्या स्वरूपांची स्थापना करून विविध पूजाविधी, नियम आणि व्रतांचे पालन केले जाते.
शास्त्रानुसार या काळात सूर्य आणि इतर ग्रहांचे परिवर्तन मनुष्याच्या आरोग्यावर, व्यवसायावर आणि मानसिक स्थितीवर प्रभाव पाडते. आपल्या सृष्टीतील हे सर्व परिवर्तन आदिमाया आदिशक्तीचे लीला मानले जाते. ब्रह्मचर्य, संयम, उपासना आणि यज्ञकर्म केल्याने शरीरातील रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते, स्मरणशक्ती सुधारते आणि बौद्धिक विकास होतो.
नवदुर्गा आदिशक्तीच्या नऊ दिव्य अवतारांचे रहस्य
देवीच्या स्वरूपात उग्र आणि सौम्य अशी दोन प्रमुख रूपे आढळतात. उमा, गौरी, पार्वती, जगदंबा, भवानी ही सौम्य रूपांची नावे असून, दुर्गा, काली, चंडी, भैरवी, चामुंडा ही उग्र रूपांची नामे आहेत.
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या त्रिदेवांच्या शक्तींचे एकत्रीकरण होऊन निर्माण झालेली ही शक्तिरूपिणी मूर्ती देवी म्हणून ओळखली जाते. शाक्त सांप्रदायिक परंपरेत तिला सर्वश्रेष्ठ देवता मानून आदिमाया किंवा जगदंबा म्हणून गौरव केला जातो.
संस्कृत श्लोकातील नवदुर्गांची ही नामावली
प्रथमं शैलपुत्रीति, द्वितीयं ब्रह्मचारिणी।
तृतीयं चन्द्रघण्टेति, कूष्मांडीति चतुर्थकम्।।
पंचमं स्कंदमातेति षष्ठं कात्यायनीतिच।
सप्तमं कालरात्रिश्च महागौरीतिचाष्टमम्।।
नवमं सिद्धिदां प्रोक्ता नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः।
उक्तान्येतानि नामानि, ब्रह्मणैव महात्मना।।
नवरात्रातील प्रत्येक देवीचे विशिष्ट स्वरूप आणि महत्त्व
१. देवी शैलपुत्री – पर्वतराजकन्या आणि शिवप्रिया
Shailaputri
Navdurga 9 forms in Marathi: अश्विन शुद्ध प्रतिपदा, नवरात्रोत्सवाचा पहिला दिवस देवी शैलपुत्रीला समर्पित आहे. पार्वतीच्या या अवतारात ती पर्वतराज हिमालयाची कन्या म्हणून प्रसिद्ध आहे. भगवान शिवाची पहिली पत्नी सती यांचे पुनर्जन्म म्हणून पार्वती देवीचा जन्म झाला, यामुळे तिला शैलपुत्री असे नामकरण करण्यात आले.
देवी शैलपुत्री उजव्या हातात त्रिशूल आणि डाव्या हातात कमळाची पाकळी धरून नंदी वृषभावर विराजमान असतात. ही महाकालीचा प्रत्यक्ष अवतार मानला जातो. पिवळा रंग या देवीचे प्रतीक असून तो कृती आणि उत्साहाचे द्योतक आहे. काही ठिकाणी तिला हेमा आणि वैष्णवी नामांनी देखील ओळखले जाते.
२. देवी ब्रह्मचारिणी – योगिनी स्वरूप आणि मोक्षदायिनी
Brahmacharini
द्वितीयेला पूजन केली जाणारी देवी ब्रह्मचारिणी पार्वती देवीचा अविवाहित योगिनी अवतार आहे. या रूपात पार्वती देवीने कठोर तपश्चर्या करून भगवान शंकराला पति म्हणून प्राप्त केले. तिची पूजा मुक्ती, मोक्ष, शांती आणि समृद्धीसाठी केली जाते.
देवी ब्रह्मचारिणी अनवाणी पायाने चालणारी, एका हातात जपमाळा आणि दुसऱ्या हातात कमंडलू धारण करणारी म्हणून चित्रित केली जाते. हिरवा रंग या देवीचे प्रतीक असून तो शांतता आणि समाधान दर्शवतो. कधीकधी केशरी रंगाचाही वापर करून मजबूत आध्यात्मिक ऊर्जेचे प्रतीक दाखवले जाते.
३. देवी चंद्रघंटा – सौंदर्य आणि शौर्याची मूर्ती
Chandraghanta
Navdurga 9 forms in Marathi: तृतीयेला पूजित देवी चंद्रघंटा भगवान शंकरासोबत विवाहानंतर पार्वती देवीने आपल्या कपाळावर अर्धचंद्राची शोभा वाढवली, यावरून तिला हे नाम प्राप्त झाले. ती सौंदर्याची मूर्ती आणि शौर्याचे प्रतीक म्हणून प्रसिद्ध आहे.
राखाडी रंग या देवीचा प्रतिनिधी रंग असून तो नवचैतन्य आणि आध्यात्मिक जागृतीचे संकेत देतो. देवी चंद्रघंटा दहा हातांनी शस्त्रास्त्रे धारण करून सिंहावर विराजमान असते आणि भक्तांचे रक्षण करते.
४. देवी कुष्मांडा – विश्वसृष्टीची आदिशक्ती
Kushmanda
चतुर्थीच्या दिवशी पूजित देवी कुष्मांडा विश्वाची सर्जनशील शक्ती मानली जाते. ‘कु’ म्हणजे थोडे, ‘उष्मा’ म्हणजे उष्णता आणि ‘अंडा’ म्हणजे ब्रह्मांड, या शब्दांच्या संयोगावरून तिला कुष्मांडा असे संबोधले जाते.
या देवीला आठ हात आहेत आणि ती वाघावर आसीन असते. केशरी रंग या देवीचे प्रतीक असून तो पृथ्वीवरील संपत्ती आणि ऐश्वर्याशी संबंधित आहे. देवी कुष्मांडा सूर्यमंडलाच्या केंद्रस्थानी निवास करते असे मानले जाते.
५. देवी स्कंदमाता – कार्तिकेयजननी आणि मातृशक्ती
Skandamata
Navdurga 9 forms in Marathi: पंचमीला पूजित देवी स्कंदमाता भगवान कार्तिकेयाची माता आहे. ‘स्कंद’ हे कार्तिकेयाचे दुसरे नाम असल्यामुळे तिला स्कंदमाता म्हणून संबोधले जाते. ती मातृत्वाची आणि संरक्षणाची देवी मानली जाते.
देवी स्कंदमाता सिंहावर विराजमान असून चार हातांनी आपल्या बाळाला धारण करते. पांढरा रंग या देवीचे प्रतीक असून तो शांतता, पवित्रता आणि निर्मळ मातृप्रेमाचे द्योतक आहे.
६. देवी कात्यायनी – योद्धा देवी आणि शक्तिरूपा
Katyayani
षष्ठीला पूजित देवी कात्यायनी कत्य ऋषीच्या घरी जन्मलेली दुर्गेची अवतार आहे. ती योद्धा देवी म्हणून प्रसिद्ध असून सर्वात शक्तिशाली रूपांपैकी एक मानली जाते. पार्वती, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या तिन्ही देवींच्या शक्तीचे एकत्रीकरण या देवीमध्ये झालेले आहे.
देवी कात्यायनी सिंहावर स्वार असून चार हातांनी विविध शस्त्रे धारण करते. लाल रंग या देवीचे प्रतीक असून तो शौर्य, पराक्रम आणि तेजाचे प्रतिनिधित्व करतो.
७. देवी कालरात्री – उग्ररूपा आणि पापनाशिनी
Kaalratri
Navdurga 9 forms in Marathi: सप्तमीला पूजित देवी कालरात्री दुर्गा देवीचे सर्वात उग्र रूप मानले जाते. शुंभ आणि निशुंभ या राक्षसांचा वध करण्यासाठी पार्वती देवीने हे भयंकर रूप धारण केले. तिची त्वचा कृष्णवर्णीय असून डोळ्यांतून अग्निज्वाला दिसते.
देवी कालरात्री वाघाच्या कातडीचे वस्त्र परिधान करते आणि भक्तांना सर्व प्रकारच्या भयापासून मुक्ती देते. गडद निळा किंवा कृष्ण रंग या देवीचे प्रतीक आहे, जो अज्ञानाचा नाश आणि ज्ञानाचा प्रकाश दर्शवतो.
८. देवी महागौरी – शुद्धता आणि शांतीची देवी
Mahagauri
अष्टमीला पूजित देवी महागौरी बुद्धिमत्ता आणि शांतीचे प्रतीक आहे. कालरात्री रूपातून गंगा नदीत स्नान करल्यानंतर देवीचा रंग उजळ झाला, यावरून तिला महागौरी असे नामकरण झाले. ती वृषभावर विराजमान असते आणि भक्तांना शुद्धता प्रदान करते.
गुलाबी रंग या देवीचे प्रतीक असून तो आशावाद, प्रसन्नता आणि सकारात्मकतेचे द्योतक आहे. या दिवशी महाअष्टमीची विशेष पूजा केली जाते.
९. देवी सिद्धिदात्री – सर्व सिद्धींची दायिनी
Siddhidatri
नवमीला पूजित देवी सिद्धिदात्री नवरात्रोत्सवाची समाप्ती करणारी महालक्ष्मीचे स्वरूप आहे. तिच्याकडे सर्व प्रकारच्या सिद्धी असून ती भक्तांना मनोकामना पूर्ण करते. देवी चार हातांनी कमळावर विराजमान असते.
भगवान शंकराच्या अर्धनारीश्वर रूपातील स्त्रीशक्ती हीच सिद्धिदात्री मानली जाते. जांभळा रंग या देवीचे प्रतीक असून तो आध्यात्मिक उन्नती आणि सौंदर्याचे प्रतिनिधित्व करतो.
नवरात्रातील पारंपरिक फुलमाळांचे धार्मिक महत्त्व
Navdurga 9 forms in Marathi: प्रत्येक दिवशी वेगवेगळ्या फुलांच्या माळा अर्पण करण्याची परंपरा अनेक समाजगटांमध्ये आढळते:
पहिली माळ: सोनचाफा किंवा शेवंतीच्या पिवळ्या फुलांची माळ
दुसरी माळ: चमेली, मोगरा किंवा तगरच्या पांढऱ्या फुलांची माळ
तिसरी माळ: गोकर्ण किंवा कृष्णकमळाच्या निळ्या फुलांची माळ
चौथी माळ: अबोली किंवा तेरड्याच्या केशरी फुलांची माळ
पाचवी माळ: बेल किंवा कुंकवाच्या पानांची माळ
सहावी माळ: कर्दळीच्या फुलांची माळ
सातवी माळ: झेंडूच्या नारंगी फुलांची माळ
आठवी माळ: जास्वंद, कनेर, कमळ किंवा गुलाबाच्या तांबड्या फुलांची माळ
नववी माळ: कुंकूमार्जन (कुंकवा आणि अक्षता अर्पण)
शारदीय नवरात्रोत्सवाचे समसामयिक महत्त्व
Navdurga 9 forms in Marathi: आजच्या आधुनिक जीवनात नवरात्रोत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक उत्साहापुरते मर्यादित राहिले नाही. हा उत्सव स्त्रीशक्तीच्या सन्मानाचा, कुटुंबिक एकतेचा आणि सामाजिक सौहार्दाचा प्रतीक बनला आहे. व्रत, ध्यान आणि आध्यात्मिक साधनेतून मानसिक शांती आणि शारीरिक आरोग्य प्राप्त होते.
या नऊ दिवसांच्या कालावधीत समाजातील सर्व स्तरातील लोक एकत्र येऊन सांस्कृतिक कार्यक्रम, धार्मिक प्रवचन आणि सामुदायिक भोजनाचे आयोजन करतात. यामुळे सामाजिक बंधुत्व मजबूत होते आणि पारंपरिक मूल्यांचे संवर्धन होते.
Navdurga 9 forms in Marathi: नवदुर्गेच्या या नऊ रूपांची उपासना केवळ धार्मिक कृत्य नसून, आंतरिक शक्तीचे जागरण, मानसिक शुद्धीकरण आणि आध्यात्मिक उन्नतीचा मार्ग आहे. प्रत्येक देवीचे वेगळे गुणधर्म आणि शक्ती भक्तांच्या जीवनात सकारात्मक बदल घडवून आणतात.
Navdurga 9 forms in Marathi: शारदीय नवरात्रोत्सवाचा हा पवित्र कालावधी प्रत्येक व्यक्तीला आत्मावलोकनाची, आध्यात्मिक साधनेची आणि देवीकृपा प्राप्तीची संधी देतो. आदिशक्तीच्या आशीर्वादाने जीवनातील सर्व अडथळे दूर होऊन मंगल, कल्याण आणि समृद्धीचे द्वार उघडतात.
या पावन उत्सवाच्या निमित्ताने सर्वांना नवदुर्गेच्या कृपेने भरभराटीचे, आरोग्याचे आणि आनंदाचे जीवन लाभो! माहिती योग्य वाटल्यास इतरांना देखील शेअर करा.
१ कोटी कुटुंब होणार आता प्रकाशमान सूर्य घर योजनेतून
आता पोरांची बारी! जेमिनी एआयवर रेट्रो लुकमध्ये फोटो करणार, हा नवीन ट्रेंड सुरू आहे!
“घरबसल्या काढा रेशन कार्ड,फॉलो करा या सोप्या स्टेप्स”
शून्य खर्चात करा पत्नीच्या नावे शेतजमीन – लक्ष्मी मुक्ती योजनेचा लाभ घ्या!
१ कोटी कुटुंब होणार आता प्रकाशमान सूर्य घर योजनेतून
