Vel Amavasya 2025: येळवस, काळ्या आईची पूजा, भजी आणि आंबीलसह शेतकऱ्यांचा मातीतला सण”
Vel Amavasya 2025: आपल्या मराठी संस्कृतीत वर्षभर नाना सण, परंपरा आणि थोड्या रहस्यमय वाटणाऱ्या पण मनाला भावणाऱ्या अनेक पद्धती आपल्याला आपल्या मातीशी जोडतात. त्यातलीच एक खास कृषीपरंपरा म्हणजे वेळ अमावस्या (येळवस) – मार्गशीर्ष महिन्यात पेरणीनंतर येणाऱ्या सातव्या अमावस्येला लातूर, उस्मानाबाद, धाराशिव, सोलापूर आणि मराठवाड्यातील अनेक भागात शेतकरी कुटुंबांनी शेतातच एकत्र येऊन साजरा केला जाणारा मातीतला सण.
Vel Amavasya 2025: या दिवशी काळ्या आईची पूजा, पांडवपूजन, भजी‑आंबीलसारखे हिवाळी पदार्थ आणि वनभोजनाच्या निमित्ताने संपूर्ण गाव एकत्र येतं, म्हणून वेळ अमावस्या ही फक्त अमावास्या नसून निसर्ग, शेती आणि मैत्री यांची मोठी उभी मेजवानीच बनते.
”आता तलाठी ऑफिसला जाण्याची गरज नाही! मोबाईलवरच 7/12 Utara कसा डाउनलोड कराल? संपूर्ण माहिती”
वेळ अमावस्या म्हणजे काय?
What is Vel Amavasya?
Vel Amavasya 2025: वेळ अमावस्या किंवा येळवस ही मार्गशीर्ष महिन्यात, पेरणीनंतर येणाऱ्या सातव्या अमावस्येला साजरी होणारी शेतकऱ्यांची खास अमावस्या आहे. सामान्य अमावस्येला लोक भीतीने पाहतात, पण वेळ अमावस्या ही दिवाळी अमावस्येसारखीच आनंद, कृतज्ञता आणि कुटुंब एकत्र आणणारी शुभ अमावस्या मानली जाते.
इतिहास आणि नावाची उत्पत्ती
History & Name Origin
कन्नड भाषेत “येळ्ळी अमावस्या” म्हणजे पेरणीनंतरची सातवी अमावस्या; याच शब्दाचा अपभ्रंश होऊन मराठीत “येळवस” आणि पुढे “वेळ अमावस्या” हा शब्द रूढ झाला असे मानले जाते. मूळ कर्नाटकी असलेला हा सण हळूहळू लातूर, धाराशिव, सोलापूर, नांदेड, परळी अशा मराठवाड्यातील भागात येऊन इथल्या शेतकरी संस्कृतीत घट्ट बसला.
सणाची वेळ आणि कोणत्या भागात
Time & Region
मार्गशीर्ष महिन्यातील पेरणीनंतर येणारी सातवी अमावस्या साधारण डिसेंबर अखेरीस किंवा जानेवारीच्या पहिल्या पंधरवड्यात येते. या दिवशी लातूर, धाराशिव, सोलापूर, नांदेड, परळी आणि कर्नाटक सीमावर्ती गावांमध्ये शहरं ओस पडून शेतशिवार माणसांनी, गाड्यांनी, ट्रॅक्टर‑बैलगाड्यांनी गजबजून जातात.
“सखी ड्रोन योजना आता महिलांच्या हातात ड्रोन, १६ हजार एकरवर फवारणीची जबाबदारी!”
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्व
Importance for Farmers
वेळ अमावस्या हा बळीराजाचा मूळ सण मानला जातो; या दिवशी शेतकरी काळ्या मातीचे, पाण्याच्या स्त्रोताचे आणि पिकांचे ऋण मान्य करून भरघोस रब्बी हंगामासाठी प्रार्थना करतात. त्यामुळे हा सण केवळ धार्मिक नसून शेती, हवा-पाणी, पीक आणि संपूर्ण कुटुंबाच्या उपजीविकेशी जोडलेला भावनिक उत्सव आहे.
कडब्याची कोप आणि पांडवपूजन
Hut & Pandav Puja
शेतात धान्यांच्या कोरड्या कडब्यापासून एक “कोप” (खोप/झोपडी) तयार केली जाते; हे काळ्या आईचे प्रतीक मानून त्यात पूजा मंडप तयार करतात. मातीचे किंवा दगडांचे पाच पांडव व लक्ष्मीचे प्रतिकात्मक रूप तयार करून त्यांना रंगवले जाते आणि या कोपात बसवून मनोभावे पूजा, आरती व नैवेद्य अर्पण केला जातो.
काळ्या आईची ओटी आणि निसर्गपूजा
Worship of Soil & Nature
काळी माती म्हणजेच “काळी आई” असे मानून तिला धान्याचे लोल, हंगामी फळे, गोडधोड पदार्थ आणि शेतीतील पिकांपासून तयार केलेल्या पदार्थांनी ओटी भरली जाते. गहू, हरभरा, ज्वारी, करडई, सूर्यफूल, रब्बी पिकांचे कणसे आणि हिरवे काड पाणावलेल्या भूमातेच्या चरणी ठेवून “हिरवाईचा हा सोहळा पुढच्या वर्षीही भरभरून यावा” अशी प्रार्थना केली जाते.
बाजरीचे उंडे आणि आंबील
Bajri Unde & Ambil
या सणाची खास ओळख म्हणजे बाजरीचे उंडे आणि आंबील; बाजरीचे पीठ ताकात भिजवून त्यातून उंडे तयार करून वाफेवर शिजवले जातात. उरलेल्या ताकात ज्वारी/बाजरीचे पीठ, मीठ, जिरेपूड, मिरची, आलं‑लसूण, कोथिंबीर मिसळून मातीच्या रंगवलेल्या मडक्यात ठेवलेली आंबील ही पचनासाठी आणि हिवाळ्यासाठी अत्यंत गुणकारी पेय मानली जाते.
भजी / भज्जी – सोळा भाज्यांची मिक्स भाजी –
Special ‘Bhajji’ Mixed Veg Curry
वेळ अमावस्येची भजी किंवा भज्जी हा या सणाचा मानाचा पदार्थ असतो; अनेक ठिकाणी सोळा किंवा जास्त भाज्या एकत्र करून ही भाजी/कर्री केली जाते. हिरवे हरभरे, मटार, वालतोडी, तुरीच्या शेंगा, रानभाज्या, मेथी, पालक, शेपू, पातीचा कांदा, गाजर, बोर, इतर पालेभाज्या आणि थोडे बेसन (डाळीचे पीठ) घालून आंबट चवीच्या रसात उकळवलेली ही मिक्स भाजी ज्वारी‑बाजरीच्या उंड्यांसोबत खाल्ली जाते.
आंबील शिंपडण्याची आणि चर शिंपडण्याची प्रथा
Sprinkling Ambil & Char
पूजेनंतर आंबील भरलेला माठ शेतात नेऊन ज्वारी किंवा गव्हाच्या पिकांवर हलके शिंपडतात, याला “आंबील शिंपडणे” असे म्हणतात. काही ठिकाणी ज्वारीच्या पेंडीचा टेंबा करून रब्बीच्या वावराला ओवाळून गावच्या मंदिराजवळ टाकून त्याची राख शेतात किंवा घरी नेण्याचीही प्रथा आहे.
वनभोजन आणि समाजएकता
Vanbhojan & Social Bonding
घरातून ढोल‑ताशांच्या गजरात, डोक्यावर स्वयंपाकाचे मोठे भांडे, ताटे‑वाट्या घेऊन २०–२५ लोकांचा स्वयंपाक शेतात नेला जातो आणि तिथे सर्वजण एकत्र बसून वनभोजन करतात. ज्यांच्याकडे स्वतःचे शेत नाही त्यांनाही आवर्जून दुसऱ्यांच्या शेतात जेवायला बोलावले जाते; त्यामुळे गावात आपलेपणा, एकोप्याची भावना आणि ग्रामीण ओळख मजबूत होते.
हिवाळ्यातच सण का साजरा होतो?
Why in Winter?
हिवाळ्यात भूक चांगली लागते, पचनशक्ती वाढते आणि जाड, पौष्टिक पदार्थ शरीराला अनुकूल बसतात; म्हणूनच बाजरीचे उंडे, भजी, तिळ‑गुळाच्या पोळ्या, खीर, आंबील असे मेनू ठेवले गेले आहेत. या काळात रब्बी पिके हिरवीगार वाढलेली असतात आणि ऊन फार कडक नसल्याने दिवसभर शेतात राहून पूजा‑वनभोजन करणं सोयीचं असतं.
आधुनिक काळातील येळवस
Relevance in Modern Times
आजही सरकारी सुट्टी जाहीर करून अनेक जिल्ह्यांमध्ये वेळ अमावस्या मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते आणि शहरे अक्षरशः ओस पडलेली दिसतात. सोशल मीडियावरून तरुण पिढी हा सण “मातीतला आउटडोअर फेस्टिव्हल” म्हणून पाहते, पण मुळात तो काळ्या आईचे ऋण मान्य करणारा, निसर्गाशी नातं जपणारा आणि पारंपरिक अन्नसंस्कृती जिवंत ठेवणारा शेतकऱ्यांचा खरा उत्सव आहे.
भजी म्हणजे काय?
What is ‘Bhajji’?
वेळ अमावस्येची भजी ही डाळीच्या पिठात व विविध हंगामी भाज्या, हिरवी चणे, हरभरा, मटार, गाजर, मेथी, शेपू, कोथिंबीर, पातीचा कांदा, शेंगदाणे, हिरवी चिंच यांचा वापर करून केली जाणारी जाडसर, झणझणीत मिक्स व्हेज कर्रीसारखी भाजी असते. ही भजी ज्वारी‑बाजरीच्या उंड्यांसोबत किंवा ज्वारीच्या भाकरीसोबत खाल्ली जाते आणि वेळ अमावस्येच्या वनभोजनात तिच्याशिवाय जेवण अपूर्ण मानतात.
२०२६ मध्ये एकूण किती सुट्ट्या? महाराष्ट्र सरकारची पूर्ण हॉलिडे लिस्ट पाहा
या भजीचे महत्त्व
Importance of This Dish
ही भजी शेतात मिळणाऱ्या ताज्या हंगामी भाज्यांनी बनवली जाते, त्यामुळे शरीराला हिवाळ्यात आवश्यक पोषण, उष्णता आणि ताकद देते म्हणून ग्रामीण भागात तिचा फार मान आहे. वेळ अमावस्येच्या दिवशीच्या थाळीत ज्वारीचे उंडे, भजी, आंबील, गुळ‑तिळाच्या पोळ्या यांसोबत ही भजी म्हणजे बळीराजासाठी प्रेमाने मांडलेलं खास पारंपरिक जेवण मानलं जातं.
हुलगे म्हणजे काय?
वेळ अमावस्येला हरभरा, चणे किंवा इतर कडधान्यांचे दाणे भाजून/उकडून केलेला साधा पण पौष्टिक पदार्थ “हुलगे” म्हणून ओळखला जातो. हे हुलगे पूजा झाल्यावर पांडवांजवळ आणि काळ्या आईच्या चरणी ठेवून प्रसाद म्हणून सर्वांना वाटले जातात.
Top Web series 2025: “2025 मध्ये ओटीटीवर धुमाकूळ घालणाऱ्या या वेब सिरीज तुम्हाला नक्की आवडतील!”
“हुलगे पावन पुलगे” या वाक्याचा अर्थ
“हुलगे, हुलगे पावन पुलगे” असे म्हणत गावकरी आणि लहान मुले हुलगे वाटतात, म्हणजे हे दाणे पवित्र प्रसाद आहेत आणि वर्षभर पिके-पोट भरपूर राहो अशी भावना व्यक्त होते. कडधान्याचा आदर, अन्नाबद्दल कृतज्ञता आणि वाटून खाण्याची संस्कृती याचे हे छोटंसं पण सुंदर प्रतीक आहे.
